«هدایت مرد فوق‌الاده خوبی بود. هدایت مرد فوق‌العاده درجه‌اولی بود. و خیلی به من محبت می‌کرد و من بی‌نهایت بهش علاقه‌مند بودم. خب. همین دیگر. . .؛ او آدمی بود که در دورۀ خودش بی‌نظیر بود. بی‌نظیری حسن او نبود. گناه زمانه بود. حسن او در نگه‌داشتن خودش بود که به رنگ زمانه درنیاید. حسن او این بود که خودش را از دوره‌اش متفاوت کرده‌بود. اما دورۀ مستقیم و بلاواسطه‌اش، دورۀ جغرافیاییش. چیزی که درش بی‌نظیر بود، انسانیت و پاکی و درستی‌اش بود دیگر. و اینش برای من گیرا بود. ولی به عنوان سرمشق ادبی یا این‌که بخواهم ازش تقلید کنم، نه. وجودش مشوق نویسندگی بود. البته حضورش- نفس حضورش- آدم را به کار می‌کشاند. البته اگر آدم از اول می‌خواست کاری بکند. آدم حس می‌کرد با آدمی سروکار دارد که آدم است. وازننده و پرت نبود. می‌دیدی با تو در یک جهت نیست، اما می‌دیدی که رونده است. و نه فقط رونده است، بلکه با جوانمردی راهنما و هل‌دهنده هست. حتی اگر با عقیده‌های تو موافق نباشد. کسانی بودند که ظاهرا با تو در یک جهت بودند اما خوب می‌دیدی که رونده نیستند که هیچ، پاشان هم چوبی است. هدایت این جوانمردی و بزرگی را داشت که نخواهد فقط نمونۀ خودش را تنها نمونه بداند. حسود و بدبخت نبود. اگر بیمار بود با بیماریش در جنگ بود. نه، از بیماریش رسته و مصفا بود. در کافه فردوسی که می‌نشست به عنوان وظیفۀ قطب‌بودن نمی‌رفت، بلکه خودش می‌رفت. حتی کنجکاوها را از دور خودش می‌پراند. برای این نمی‌رفت آنجا بنشیند که بیایند دورش. این او بود. دلسوز بود. به هر حال کس دیگری نبود دیگر که آدم بخواهد بهش اهمیت آن‌جوری بگذارد.»

«هدایت مرد فوق‌الاده خوبی بود. هدایت مرد فوق‌العاده درجه‌اولی بود. و خیلی به من محبت می‌کرد و من بی‌نهایت بهش علاقه‌مند بودم. خب. همین دیگر. . .؛ او آدمی بود که در دورۀ خودش بی‌نظیر بود. بی‌نظیری حسن او نبود. گناه زمانه بود. حسن او در نگه‌داشتن خودش بود که به رنگ زمانه درنیاید. حسن او این بود که خودش را از دوره‌اش متفاوت کرده‌بود. اما دورۀ مستقیم و بلاواسطه‌اش، دورۀ جغرافیاییش. چیزی که درش بی‌نظیر بود، انسانیت و پاکی و درستی‌اش بود دیگر. و اینش برای من گیرا بود. ولی به عنوان سرمشق ادبی یا این‌که بخواهم ازش تقلید کنم، نه. وجودش مشوق نویسندگی بود. البته حضورش- نفس حضورش- آدم را به کار می‌کشاند. البته اگر آدم از اول می‌خواست کاری بکند. آدم حس می‌کرد با آدمی سروکار دارد که آدم است. وازننده و پرت نبود. می‌دیدی با تو در یک جهت نیست، اما می‌دیدی که رونده است. و نه فقط رونده است، بلکه با جوانمردی راهنما و هل‌دهنده هست. حتی اگر با عقیده‌های تو موافق نباشد. کسانی بودند که ظاهرا با تو در یک جهت بودند اما خوب می‌دیدی که رونده نیستند که هیچ، پاشان هم چوبی است. هدایت این جوانمردی و بزرگی را داشت که نخواهد فقط نمونۀ خودش را تنها نمونه بداند. حسود و بدبخت نبود. اگر بیمار بود با بیماریش در جنگ بود. نه، از بیماریش رسته و مصفا بود. در کافه فردوسی که می‌نشست به عنوان وظیفۀ قطب‌بودن نمی‌رفت، بلکه خودش می‌رفت. حتی کنجکاوها را از دور خودش می‌پراند. برای این نمی‌رفت آنجا بنشیند که بیایند دورش. این او بود. دلسوز بود. به هر حال کس دیگری نبود دیگر که آدم بخواهد بهش اهمیت آن‌جوری بگذارد.»

«در بعد از ظهر یک روز گرم خرداد ۱۳۵۸، حدود ۳۰ تن از جوانان زن و مرد در پارک تئاتر شهر سرگرم یک بحث داغ بودند. آنان در آن‌جا جمع شده‌بودند تا راه‌های برخورد با تهدیدهای رسمی علیه کتابفروشان خیابانی را بررسی کنند. آنان شیوه‌های تاسیس یک انجمن کتابفروشان خیابانی و مکان استقرار آن را مورد بحث قرار دادند و آئین‌نامۀ داخلی آن را به رای گذاشتند. چهار مرد و یک زن به عنوان اعضای کمیتۀ اجرایی انتخاب شدند. . . .
دست‌فروشی خیابانی به‌عنوان یک مسالۀ سیاسی، از نخستین روزهای دوران پیش از انقلاب خود را نشان داد. بیکاران سیاسی جوان، فارغ‌التحصیلان دبیرستان‌ها و دانشگاه‌ها با استفاده از آزادی‌های آشفتۀ موجود شروع به ایجاد بساط و دکه در طول پیاده‌رو خیابان‌های اصلی پایتخت کردند. آنان پیاده‌رو مناطق مرفه مرکزی- خیابان‌های اصلی تهران، پارک لاله، پارک ملت، خیابان‌های کارگر و کشاورز و اطراف پارک‌های بزرگ عمومی را با کالاهای فرهنگی خود پر کردند. برخی‌ها محصولات قابل حمل‌شان را روی یک ورق روزنامه پهن کرده‌بودند. بعضی‌ها فقط با یک تابلو ساده‌ای که روی آن اقلام در معرض فروش‌شان مثل کتاب و روزنامه، نوارهای موسیقی و سخنرانی‌های سیاسی ذکر شده‌بود، در پیاده‌رو ایستاده بودند. برخی دیگر هم مال‌التجاره‌شان را با چیزهای کاملا متفاوتی چون ساندویچ، چای گرم و نوشیدنی‌های خنک عرضه می‌کردند. دست‌فروشانِ باهمت‌تر نیز بناهای ثابت‌تری چون کیوسک‌های فلزی و یا کلبه‌های چوبی برای خود ساختند که آزادنه از خطوط برق اطراف استفاده می‌کردند و با چراغ‌های رنگین فضاها را روشن می‌کردند. بنابراین، هر شامگاه، پیاده‌روها به بازار مکاره تبدیل می‌شدند.»
سیاست‌های خیابانی؛ جنبش تهی‌دستان در ایران؛ آصف بیات، اسدالله نبوی هاشمی؛ نشر شیرازه؛ چاپ‌ یازدهم؛ ۱۴۰۲؛ ص ۲۴۶
(کتاب جالبی است دربارۀ موضوعی که همیشه در برابر ما است ولی ما از کنارش رد می‌شویم. تهی‌دستان و ساکنان اقلیمِ فقر.)

در زمان وزارت ابراهیم یزدی بود که مسالۀ تجدیدنظر در قرارداد ۱۹۲۱ به نحوی جدی مطرح گردید. . . در آن ایام، هدف همان حذف مواد پنج و شش بود و نه لغو کل قرارداد. مراتب طی یادداشتی از سوی وزرات خارجه به مقامات شوروی ابلاغ و توصیه شد کمیسیونی مشترک به منظور بررسی این قضیه تشکیل و مذاکرات در این راستا آغاز گردد. . . تا آن‌که ابراهیم یزدی در وزارت خارجه کرسی‌اش را به صادق قطب‌زاده سپرد. قطب‌زاده ظاهرا دیگر در محدودۀ تجدیدنظر در قرارداد فکر نمی‌کرد و هدف جاه‌طلبانه‌تری را دنبال می‌کرد که همان ابطال کل قرارداد بود. . . قطب‌زاده، بدون شک، در این مورد موافقت شورای انقلاب را به دست آورده‌بود.

دیگر اختلاف اساسی نخشب و همفکرانش با رهبران حزب ایران نحوۀ تعامل با دولت مصدق بود. رهبران حزب ایران خود را از بنیانگذاران نهضت ملی‌شدن صنعت نفت می‌دانستند، از دولت مصدق پشتیبانی می‌کردند و شماری از آنان در دولت مشارکت داشتند. . . برخلاف آن‌ها، نخشب به خط مشی اتحاد و انتقاد باور داشت. از دولت مصدق قاطعانه و پرشور حمایت می‌کرد ولی برای نخشب منافع نهضت ملی اولویت داشت و بر استقلال حزب ایران از دولت و رویکرد انتقادی به برخی از اقدامات مصدق تاکید می‌کردند.

به محض اینکه قرارداد کنسرسیوم بسته‌شد، ما یک مقدار نفت فروختیم به ایتالیا. گرفتاری فروش داشتیم. گرفتاری‌مان این بود که وقتی می‌فروختیم، نفت به چه وسیله‌ای برود آن‌جا، و بعد این که پولش را چه‌جوری بگیریم. مثل همین گرفتاری‌های امروز. همان‌طور که حالا نفت فروختیم به هندوستان. طرف هم می‌خواهد پولش را بدهد ولی نمی‌تواند. مجبور شدیم به جای لیر ایتالیایی جنس بیاوریم. اتومبیل فیات تازه درآمده‌بود. هزارتا اتومبیل فیات گرفتیم به جای پول نفت.

«البته اصل حاکمیت قانون را هیچ‌گاه از نظر دور ندارید. اما در ایران یک وجوهی از طبقات اجتماعی با تعریف غربی هست، ولی در واقع مربوط به دوران پس از انقلاب می‌شود. پیش از آن طبقات به این شکل نداشتیم. به هرحال پس از انقلاب مشروطه اتفاق مهمی افتاد و تا حدی مالکیت در کشور ما جا افتاد. درست است که به رغم قانون اساسی، این ناقص و در مواقعی خیلی کم بود. خود انقلاب مشروطه بر اساس گسترش آگاهی‌ها اتفاق افتاد وگرنه اگر بخواهیم تحلیل‌های مارکسیستی را فقط در نظر بگیریم که مثلا بورژوازی به جوشش آمد و پیامدهایش باعث انقلاب شد، باید بگویم اصلا در آن زمان بورژوازی به معنای غربی آن مطرح نبود. همۀ طبقات ذی‌نفوذ از انقلاب حمایت کردند؛ رؤسای ایلات، زمین‌داران بزرگی مثل سپهسالار تنکابنی بودند که لشکر کشیدند و دست آخر تهران را فتح کردند، بازار، روحانیون و اقشار مذهبی و روشنفکران، در واقع همه بودند. همه این مشارکت و انگیزه و حضور محصول همان آگاهی بود که از اواسط قرن نوزدهم ایجاد شده‌بود. ملکم‌خان روزنامه قانون را درمی‌آورد، مستشارالدوله کتاب «یک کلمه» را نوشت و بسیاری اقلام دیگرکه نتیجه‌اش همین آگاهی شد و به جایی رسید که ادبیات آن زمان مشحون از «تقدس قدنون» است. این هم از خصوصیات ما ایرانی‌هاست که وقتی به چیزی باور پیدا می‌کنیم، مقدس می‌شود! گفته می‌شد قانون شفابخش و نجات‌دهنده است. فرخی یزدی حدود سال ۲-۱۳۰۱ زمانی‌که آرزوهای بلند مشروطه برآورده نشده‌بود، باز می‌گوید: چون حافظ آزادی ما قانون است/ ما محو نمی‌شویم تا قانون است.»

«در یکی از روزهایی که ناظم حکمت در زندان بود، همسرش «پیرایه» در نامه‌ای به او می‌نویسد: آرزو دارم مرگ قبل از تو مرا دریابد. ولی در زمین دفنم مکن. جسدم را بسوزان و خاکسترم را در یک ظرف شیشه‌ای بریز و آن را روی میزت بگذار. بعدها چون مرگ به سراغ تو هم آمد، خاکستر تو را هم توی همان ظرف می‌ریزند و ما درهم می‌آمیزیم. ناظم به هیجان آمد و به همسرش نوشت: «اجازه بده نامۀ ترا در قالب شعر بریزم و امضای هردویمان را پای آن بگذارم»: دلم می‌خواهد پیش از تو بمیرم/ آیا گمان می‌بری/ آن‌که پی‌برپی رفته‌ای نهاده‌است/ به او برسد؟ من گمان نمی‌برم/ بهتر آن‌که جسدم را بسوزانی/ و خاکسترم را توی شیشه‌ای سفید و شفاف/ بالای بخاری، پیش چشمانت بگذاری/ خودباختگی را بنگر/ که از خیر خاک‌شدن گذشتم/ از خیر گل‌شدن گذشتم/ تا با تو باشم./ غبار می‌شوم/ ولی پیش تو می‌مانم/ و چون تو هم مردی/ پیشم می‌آیی/ و باز باهم سر می‌کنیم/ و خاکسترهامان درهم می‌آمیزد/ تا روزی/ عروسی بی‌مبالات/ یا نواده‌ای سر به هوا/ بیرونمان می‌اندازد. . /اما ما/ تا آن زمان چنان در هم آمیخته‌ایم که/ زباله‌دان هم ذرات وجودمان را از هم جدا نتواند کرد/ باهم به خاک برمی‌گردیم و باز خاک می‌شویم/ و روزی گلبوته‌ای وحشی/ از خاک ما سربرمی‌دارد/ بوته‌گلی که تنها دو شاخۀ گل می‌دهد/ یکی تو/ یکی من/ دیگر به مرگ نمی‌اندیشم/ من باردار خواهم‌شد/ زندگی در درونم می‌جوشد/ آری من زنده خواهم‌ماند، سال‌های‌سال، سال‌های دور و دراز/ باتو و درکنار تو/ دیگر مرا از مرگ باکی نیست/ آیا می‌شود به آزادی تو امید بست؟ صدایی از درونم نجوا می‌کند:/ شاید!»

«در اوایل سال ۱۳۲۲ و به پشتوانه این نیروهای پرانگیزه اما متفرق، مصدق سرانجام تصمیم گرفت پا به رقابت‌های انتخاباتی مجلس چهاردهم بگذارد. طی انتخاباتی که چندین ماه به طول انجامید، مصدث در رأس فهرست حائزین اکثریت آرا قرار داشت. در آذرماه دیگر معلوم بود که او نماینده اول مردم تهران خواهدشد. در همین زمان بود که شاه مصدق را براخواند و در ملاقاتی مهم و طولانی در کاخ سلطنتی از او خواست از نمایندگی مجلس صرف نظر کند و مسؤلیت دولت را بپذیرد. محمدرضا شاه ظاهرا قصد داشت، به پشتوانه وجاهت و حمایت مردمی مصدق انتخابات را متوقف کمد و آن رابه زمان مناسب‌تری موکول سازد. مصدق برای پذیرش این پیشنهاد دو شرط گذاشت: نخست حفاظت دائمی مأموران مسلح از شخص او و دوم موافقت انگلیسی‌ها با نخست‌وزیری‌اش. به روایت شاه، مصدق گفته‌بود «روس‌ها اهمیتی ندارند و تنها این انگلیسی‌ها هستند که نسبت به هر موضوعی در این مملکت تصمیم می‌گیرند. مصدق در خاطراتش، ضمن تایید چنین گفت ‌و گویی، می‌گوید از آن‌جا که می‌دانسته سفارت انگلیس با نخست‌وزیری او مخالفت خواهدکرد و قصد نداشته شاه را برنجاند، چنین شرطی را مطرح کرده‌است. البته مصدق بعدها به نوعی بیان داشت که به قدرت جادویی انگلیس اعتقاد داشته‌است. شش سال بعد، در جریان گفت‌وگویی مطبوعاتی با محمدحسین استخر، روزنامه‌نگار حامی خود، جمله‌ای را بر زبان آورد که او را به حیرت انداخت: «اگر انگلیسی‌ها مایل نبودند ما امکان نداشت به مجلس شانزأهم راه پیدا کنیم. . . . به دنبال این ملاقات، شاه سفیر بریتانیا در تهران را فراخواند و موضوع را با او در میان گذاشت. . . ؛ روای ریپلمات انگلیسی: . . .شاه کوشید تا در مورد طرحش ازمن تأیید بگیرد. من ازآن سر باززدم و گفتم او باید به تنهایی تصمیم بگیرد. . ممکن است متهم شود.. .»

«در اوایل سال ۱۳۲۲ و به پشتوانه این نیروهای پرانگیزه اما متفرق، مصدق سرانجام تصمیم گرفت پا به رقابت‌های انتخاباتی مجلس چهاردهم بگذارد. طی انتخاباتی که چندین ماه به طول انجامید، مصدث در رأس فهرست حائزین اکثریت آرا قرار داشت. در آذرماه دیگر معلوم بود که او نماینده اول مردم تهران خواهدشد. در همین زمان بود که شاه مصدق را براخواند و در ملاقاتی مهم و طولانی در کاخ سلطنتی از او خواست از نمایندگی مجلس صرف نظر کند و مسؤلیت دولت را بپذیرد. محمدرضا شاه ظاهرا قصد داشت، به پشتوانه وجاهت و حمایت مردمی مصدق انتخابات را متوقف کمد و آن رابه زمان مناسب‌تری موکول سازد. مصدق برای پذیرش این پیشنهاد دو شرط گذاشت: نخست حفاظت دائمی مأموران مسلح از شخص او و دوم موافقت انگلیسی‌ها با نخست‌وزیری‌اش. به روایت شاه، مصدق گفته‌بود «روس‌ها اهمیتی ندارند و تنها این انگلیسی‌ها هستند که نسبت به هر موضوعی در این مملکت تصمیم می‌گیرند. مصدق در خاطراتش، ضمن تایید چنین گفت ‌و گویی، می‌گوید از آن‌جا که می‌دانسته سفارت انگلیس با نخست‌وزیری او مخالفت خواهدکرد و قصد نداشته شاه را برنجاند، چنین شرطی را مطرح کرده‌است. البته مصدق بعدها به نوعی بیان داشت که به قدرت جادویی انگلیس اعتقاد داشته‌است. شش سال بعد، در جریان گفت‌وگویی مطبوعاتی با محمدحسین استخر، روزنامه‌نگار حامی خود، جمله‌ای را بر زبان آورد که او را به حیرت انداخت: «اگر انگلیسی‌ها مایل نبودند ما امکان نداشت به مجلس شانزأهم راه پیدا کنیم. . . . به دنبال این ملاقات، شاه سفیر بریتانیا در تهران را فراخواند و موضوع را با او در میان گذاشت. . . ؛ روای ریپلمات انگلیسی: . . .شاه کوشید تا در مورد طرحش ازمن تأیید بگیرد. من ازآن سر باززدم و گفتم او باید به تنهایی تصمیم بگیرد. . ممکن است متهم شود.. .»