
دویستوبیستمین شب فیلم/ ۲۰ آبان ماه ۱۴۰۵ خورشیدی
«اصفهانی هستم. زندگیِ من، شهرِ من بسته به این رودخانه است». این کلمات را زهرا نیازی، کارگردان مستند «رودخانهای زیر رودخانه» در ابتدای نشست گفتوشنید پس از نمایش مستند میگوید. او اضافه میکند: «سالها بود میخواستم فیلمی دربارۀ زندهرود بسازم. در جریان سالها مستندسازی، آرشیو شخصی خود را با منابع و اسناد این رودخانه غنی میکردم. شاید حدود پانزده سال.» و حاصل این اشتیاق و تکاپو فیلم مستند «رودخانهای زیر رودخانه» است که مورد اقبال مناسب مخاطبان قرار گرفت.
او که حدود بیست فیلم مستند در کارنامه دارد، دربارۀ این مستند میگوید «درست است که این کار تکنفری ساختهشد، ولی کمکها و مشاورههای بابک بهداد بسیار مغتنم بود.» از نظر زهرا نیازی، این فیلم جایگاه خاصی در کارنامۀ او دارد چون میگوید «حدود ۲۰ فیلم مستند ساختهام ولی هیچکدام از آنها از درونیات من نبود. در این فیلم هم موضوع ناموسی است هم از درونیات من است.»
محمد جعفری میگوید: «خوشحالم غمنامۀ یک مستندساز اصفهانی دربارۀ زندهرود را دیدم. صدای گفتارِ متن مرا بیاختیار به یاد مستند«خانه سیاه است» فروغ فرخزاد انداخت. متن شاعرانه، دوپهلو و کنایهآمیز آن خوب نوشته و اجرا شدهاست. اگر فروغ از جذام صحبت میکند، این فیلم هم از جذامی که به جان شهر افتاده، سخن میگوید».
جعفری اضافه میکند: «رودخانه دستمایۀ فیلمهای زیادی بوده. تقدس و زایش آن مورد توجه فیلمسازان بوده. علیرغم آنکه از ریزگردها و خشکی رودخانه صحبت میشود، ولی خوشبختانه راه به یاس و سیاهی نمیبرد. با تعابیری چون شهر خاطره، شهر بیحافظه و با کنار هم چیدن تکهفیلمهای سینمایی قدیمی، عکسهای خانوادگی، با تکیه بر تحقیق و پژوهش وسیع، مستندی ساخته شده که قابل تامل است. فیلمِ بسیار پرزحمتی است. در نگاه اول، تصور میشود میتوان با چند عکس قدیمی و تصاویری از رودخانه فیلم را سر هم آورد، ولی دغدغۀ فیلمساز باعث شده اثری پربار و غنی به مخاطب عرضه شود. ضمن آنکه لطافتی محسوس در فیلم وجود دارد که مخاطب را با خود میکشاند».
خاطره و نوستالژی
از نگاهِ میرسیار رحیمی، فیلم باارزش بود. عناصر فیزیکی را با صدای لطیف همگام کردهبود. البته بستگی به این دارد که این عناصر چقدر باهم ترکیب میشوند. از نظر رحیمی «همهچیز در این فیلم مستند، اصفهانی بود، بهجز لهجۀ گویندۀ گفتار متن».
امیر کشاورز، ذاتا اصفهانی، به یاد روزها و خاطرههای خوب از اصفهان میافتد: «پدرم رئیس اداره آب اصفهان بود. در خانه، همیشه صحبت از شیخ بهایی بود و طومار او و سیوسه چشمه.» کشاورز میگوید «همۀ فیلم برای من خاطره بود. متاسفانه آن اصفهانِ زیبا از بین رفت. ولی دوباره برمیگردد. دوباره ساخته خواهدشد. مصیبت زندهرود در تمام کنجوگوشه ایران وجوددارد. ولی تحملشبرای اصفهانیها سختاست.»
زارع میگوید «این مستند برای همۀ ما خاطراتی از اصفهان را زنده کرد. از زندهرود پر آب و روان. اصفهان شهر شادی و اندوه است. دوگانۀ زندگی و سرزندگی». این مخاطب علاقمند است بداند چرا در فیلم میبینیم کارگردان طول سیوسه پلرا با گامهای خودش اندازه میزند و کنجکاو که آیا داستان مرور عکسهای قدیمی، داستان خود کارگردان و خانوادهاش است؟
شخصی و دِلی!
زهرا نیازی میگوید «میشد طول پل را به متر یا هر واحد دیگری بیان کرد. ولی من میخواستم این اندازه را با خودم و فاصلۀ گامهای خودم رج بزنم. همانگونه که مادیها را در بدنم دیدم. موضوع برای من شخصی بود.» او دربارۀ رابطهاش با رودخانه میگوید: «من در کنار رودخانه بزرگ شدم. جریان زندگی من و روحیات و مسائل من با رودخانه گره خوردهاست. همانگونه که اگرطبیعت را از حالت و ذاتش جدا کنید دچار مشکل میشود، برای انسان هم صادق است. وقتی میدیدم آزادی رودخانه را از آن گرفتند، حسی بدی داشتم. انگار به خود من ظلم شدهاست. زندگی اصفهانیها به زندگی این رود گره خوردهاست».رسول پیروی معتقد است: «چند تکۀ فیلم خیلی زیبا بود. استفادهاز سایهها زیبا و پرمعنا بود. انعکاس تصویر آدمها در آب هم همینطور. در مجموع پلانهای خیلی خوبی داشت».

از نظر پیروی، «بحث در جاهایی چنین مینمود که انگار دعوای خانوادگی در جریان است. نوعی گنگی در این تکهها وجود داشت».یکیازمخاطبان به دقت و وسواس کارگردان در ادای نام «شاردَن» اشاره میکند که قابل تقدیر است چون در بسیاری از متنها این اسم با اِعراب اشتباه میآید.
لهجه؟
ابراهیم عمرانی معتقد است «در فیلم نکات بسیار خوبی بود. تصاویر انعکاسهای توی آب خوب بود. تدوین هم خیلی خوب بود. قاعدتا، تصویرهای مربوط به سال شصت، سال جنگ، و شلیک به سمت رودخانه، باید مربوط به مانور نظامی باشد نه جنگ». عمرانی درباره لزوم یا عدم لزوم گفتار با لهجۀ اصفهانی به خاطرهای اشارهمیکند:«روزی دانشجویی رسالهاش را با لهجۀ شیرین اصفهانی به استاد خانبابا بیانی ارائه کرد. استاد گفت «من تحت تاثیر این لهجۀ شیرین، بسیاری از تکههای رساله را از دست دادم». از نظر من، برای کار مستند غیر داستانی نباید از لهجه استفاده کرد. باید به زبان رایجِ عمومی صحبت کرد».
پروین رحمانی تاکید میکند «فیلم عالی بود. مساله مهمی چون مشکلات محیط زیستی در شهر تاریخی اصفهان را ماهرانه، ولی زنانه، و اعتراضآمیز مطرح میکند. و حتی عاشقانه. احتمالا اگر این فیلم را یک آقا کارگردانی میکرد، نوعی جبههگیری و خشونت به آن راه مییافت. در این مستند، مواردی که دغدغۀ همه است در قالب احساس بیان شده نه به صورت پرخاش و خشونت. در سکانسهایی، حتی، تلاش میشد مخاطب آرام شود و فاجعه او را از پا درنیاورد».
ساینا خوشدلی، که کنجکاو است منابع پژوهشی کارگردان را بیشتر بشناسد، معتقد است: «فیلم، روایت شخصی و شاعرانۀ قشنگی بود، مخصوصا در بیان سیر تاریخی رودخانه و شهر». آسیه اسفندیاری به انتخاب جذاب موسیقی فیلم اشاره میکند که خاص است.زهرا نیازی توضیح میدهد: «موسیقی متن این فیلم را در پرسهزنیهایی که در شهر داشتم، جمع کردم. نزدیک به چهارسال، مرتب، در شهر پرسه میزدم و صداها و آوازها و موسیقیهایی که در رگهای شهر جاری بود، ضبط میکردم. بخشی از آنها استفاده شد.
امید زنده است
مصطفی وفایی به سکانس آخر فیلم اشاره دارد که حرف از امید است. «در اواخر فیلم گفتید امید هست، و من زنده شدم». وفایی به نکتۀ ظریفی اشاره دارد: «برای بسیاری از ما چنین است که انگار شادی و جشن پدیده قرن بیستم است ولی در فیلم به نقل از ابن حوقل متوجه میشویم مردم اصفهان جشن نوروز را هفت شبانهروز با رقص، آواز و شادی برپا میداشتند. گویی شادی در جان مردم ایران بوده و هست». وفایی به تردید خود دربارۀ مشکل امروز زندهرود هم اشاره میکند با این پرسش که «متوجه نمیشویم عامل این فاجعه ذوب آهن است یا تقسیم آب به سه استان یا هر عامل دیگر.» زهرا نیازی توضیح میدهد «در فیلم هیچ حکمی در این باره صادر نمیشود. ضمن آنکه مشکل اصفهان، از جمله زندهرود، مشکلی تازه نیست. این مشکلات از عهد قاجار پیدا شده که آرزو میشود چهرۀ گردشگری شهر کمکم به شهر صنعتی تبدیل شود.» مخاطبی، به یک عکس تاریخی با عنوان «زنی اروپایی در کنار زایندهرود» اشاره میکند که در آن هم رودخانه آب جاری، در حد و قوارۀ رودخانه، ندارد و باریکه آبی که در عکس هست، راکد است و تصویر محیط در آن منعکس شده». یکی از مخاطبان به نام مژگان حسینی، در این رابطه، به سکانسی اشاره دارد که کسانی را در حال قطع درختان با اره برقی نشان میدهد. او میگوید «اصفهان شهر همۀ ما است. صحنۀ دردناک قطع درختان صحنه غمباری است».
نوشین فراحمدی معتقد است «مردم اصفهان واقعا عاشق هستند. همیشه و در همه حال، پای کار این رود هستند. پر آب باشد یا خشک. ساعتها کنار آن مینشینند، آواز میخوانند، رود را در سکوت تماشا میکنند. باهاش حرف میزنند. من اگر بار دیگر به اصفهان بروم پل را با گامهان خودم خواهم شمرد».
با زبانِ خوش!
یکی از مخاطبان با اشاره به موضوعاتی که در فیلم مطرح است، به زبان فیلم اشاره میکند: «سعی شده، خیلی لطیف و درسآموز، افسوس خاطرۀ جمعی را تصویر کند. هرچند مطرح میشود که اصفهان امروز آلودهترین شهر ایران است، ولی به شعار و سیاهنمایی نمیافتد. در انتهای فیلم که موزاییکها را دانه دانه چیدهاند، سنگفرشی میشود در قالب تجسمی که آب ما را رشد میدهد. ما را میسازد. سکانسی زیبا»
یکی از مخاطبان، با اعلام رضایتش از دیدن این مستند زیبا، معتقد است «مستند میتوانست منسجمتر از این باشد. بههم زدن زمان وقوع روایتها در یک مستند، ممکناست شگرد مدرنیباشد در داستانگویی، ولی هرلحظه ممکن است به اغتشاش روایی برسد. برشهای متعدد در زمان و تغییر جنس روایتها و تصاویر، ممکن است مخاطب را دچار سردرگمی کند. ضمن آنکه مخاطب، در نهایت متوجه نمیشود حرف اصلی کارگردان چیست. هرچند هرچه به انتهای فیلم نزدیک میشویم، موضوع محیط زیست و آلودگیهای محیطی اصفهان پررنگتر میشود.
مخاطب به این نتیجه میرسد که هدف کارگردان هشدار و انذار است دربارۀ آیندۀ نزدیک این شهر باشکوه تاریخی ایران».مخاطبی، با امیدواری به آینده، یادآور میشود «رود، در هر حال، بالاخره راه خود را پیدا میکند. البته به این شرط که رود بماند». مخاطب دیگری سرنوشت اصفهان را مثل سرنوشت زندهرود میداند و معتقد است «اصفهان، در طول سدهها دوام آورده و مصائب بزرگی را از سر گذراند. شاید به این دلیل که زبان و لهجهاش را که مؤلفۀ بزرگ هویتی است،حفظ کرده».به هرحال، تماشای مستند سبب شد مخاطبان به موضوع زندهرود و مسائل مرتبط با آن بیشتر حساسیت نشان دهند که نشان میدهد فیلم به هدف رسیده.
شیطنت؟
مخاطبی به چند نکتۀ خاص درفیلم اشاره دارد و برخی ازآنهارا نوعی شیطنت هنرمندانه میداند.این مخاطب خوشحال است که «کودک را در جای جای فیلم میبینیم. کودک فراموش نشده. در فرهنگ اجتماعی امروز جهان پیشرفته، کودک یک عامل ضمنی و غیر مهم نیست. در این فیلم این توجه وجود دارد». از نظر این مخاطب، جملۀ معروفی که در سکانسهای آخری فیلم هست نوعی نتیجهگیری از طرف کارگردان را منتقل میکند، وقتی میگوید: «شهر در شکوه گذشتهاش دفن میشود». نکتۀ هشدارآمیز مهمی که باید مورد توجه همه باشد. بالیدن به شکوه گذشته، بدون توجه به امروز و آینده، لزوما، موجب رستگاری نیست. همان شکوه ممکن است موجب خفگی و دفن شهر شود. با اینحال، در میانۀ این حکم، کارگردان اعلام میکند «اصفهان از به هم پیوستن رودها و چشمهها تشکیل شده» و در تصویر پسِ این جملات جمعشدن آدمها و فریادشان را داریم که «زندهرودِ من کو؟» این سکانس که نوعی شیطنت هنرمندانه دارد، لب مطلب را به مخاطب منتقل میکند.

این مردم اصفهان هستند که شهر را در طول تاریخ حفظ کردهاند. رودها و چشمهها، در قالب انسانها و جانها.
از این نکتههای ظریف در طول فیلم میشود باز هم سراغ گرفت. مثلا وقتی صحبت از بلایی بر اصفهان و شکوه تاریخی آناست و ترکهای روی آثار تاریخی را در پسزمینه میبینیم، در ادامهاش پوسترها و نوشته های سیاسی روی دیوارها میآیند. در مجموع، مستند «رودخانهای زیر رودخانه» فیلمی قابل تامل و دیدنش غنیمت است. بهویژه منظرهای هیجانانگیز از آفتاب روز و انعکاس نور شبانه بر سطح زندهرود.