نقض توافقها
«تمامی اینها ثابت میکند قوام آشکارا نیات خائنانه خود را پنهان داشت، در جهت نقض آشکار توافقی که با ما صورت گرفت و نامهاش به دکتر جاوید، استاندار آذربایجان، گام برمیدارد؛ و این را با چنان سرعتی انجام داد که هنوز جوهر این اسناد خشک نشدهبود. اینک آشکار است که قصد ندارد به قولهای رسمیای که به نمایندگان دولت شوروی دادهاست، یعنی حلوفصل مسالمتآمیز مسئله آذربایجان عمل کند. در یک چنین وضعیتی برای خلق آذربایجان یک راه بیش نمیماند؛ دفاع از آزادیشان، با تکیه بر تسلیحات و قهرمانی جوانانشان.
خلق ما عمیقا بر این باور است که نه معاهدات و توافقنامهها و تلگرافها، بلکه زور تسلیحات و نیروی سرنیزههایمان ضامن آزادی ما است. خلق ما نمیتواند نادیده انگارد که این نیروها و قوای مسلح درست بعد از نامه قوام به دکتر جاوید اعزام شدند؛ قوام میتوانست زمان دیگری این کار را بکند. هیچ نامه و معاهدهای نمیتواند جلو این مقاصد خائنانه را بگیرد. دقیقا هشت ماه است که به رغم احساسات عمومی، بر اساس منافع نهضت، راه حلوفصل مسالمتآمیز این مناقضه را در پیش گرفتهایم؛ به کمک اتحاد شوروی بزرگ خودمان سعی کردیم سیمای ارتجاعی قوام را یک سیمای دموکراتیک و مترقی نشان دهیم. گاهی نیز به رغم باورهایمان به تمجید و ستایش او برخاستیم تا سعی خود را کردهباشیم که از جانب ما نقض عهدی صورت نگرفتهباشد. چنین کردیم که بهانهای به دست قوام ندادهباشیم.
با استفاده از اعتبار و نفوذ خود از فداییانی که میخواستند و میتوانستند قزوین، رشت و تهران را تصرف کنند، جلوگیری کردیم. تمامی دنیا بهویژه شما از این امتیازاتی که دادیم اطلاع دارند. به نام دستیابی به یک توافق، حکومت ملی خود را منحل و آن را به یک انجمن ایالتی تبدیل کردیم. واحدهای فدایی را تجدید سازمان کرده، آمادگی خود را برای تحویل ارتش ملی و یک فرماندهی نشان دادیم. . . .»
فرامین تاسیس، اداره و انحلال حکومت فرقه دموکرات آذربایجان؛ کاوه بیات؛ نشر شیرازه؛ چاپ سوم؛ ۱۴۰۱؛ ص ۱۴۴
(اسنادی از بایگانی شوروی و با روایت آنها. بسیار عبرتآموز و تاسفبار. ظهور و سقط فرقه دموکرات آذربایجان. باید خواند.)
