نامۀ لغو قرارداد ۱۹۲۱
«در زمان وزارت ابراهیم یزدی بود که مسالۀ تجدیدنظر در قرارداد ۱۹۲۱ به نحوی جدی مطرح گردید. . . در آن ایام، هدف همان حذف مواد پنج و شش بود و نه لغو کل قرارداد. مراتب طی یادداشتی از سوی وزرات خارجه به مقامات شوروی ابلاغ و توصیه شد کمیسیونی مشترک به منظور بررسی این قضیه تشکیل و مذاکرات در این راستا آغاز گردد. . . تا آنکه ابراهیم یزدی در وزارت خارجه کرسیاش را به صادق قطبزاده سپرد. قطبزاده ظاهرا دیگر در محدودۀ تجدیدنظر در قرارداد فکر نمیکرد و هدف جاهطلبانهتری را دنبال میکرد که همان ابطال کل قرارداد بود. . . قطبزاده، بدون شک، در این مورد موافقت شورای انقلاب را به دست آوردهبود. روزی قطبزاده از من خواست در کمیسیونی شرکت نمایم که معاون سیاسی و رئیس ادارۀ دوم که با امور شوروی سروکار داشت، دو عضو دیگر آن بودند. نمیدانم به چه علت این کمیسیون در منزل شخصی معاون سیاسی تشکیل میگردید. شاید محرمانهبودن و یا فوریت موضوع چنین اقتضا میکرد. کمیسیون وظیفه داشت نامه (یادداشت یا تذکاریهای) به عنوان آندره گرومیکو وزیر خارجۀ شوروی تنظیم نماید و لغو قرارداد ۱۹۲۱ در آن اعلام گردد. مبانی کلی نگارش این نامه قبلا از سوی قطبزاده به رئیس اداره دوم سیاسی ابلاغ گردیدهبود. . . محتوای این نامه را به یاد ندارم، تنها تندی کلام و سخن در ذهنم باقی ماندهاست. متن تهیهشده تقریبا با همان صورت صادر گردید؛ چند روز بعد هم یادداشتی به عنوان دبیرکل سازمان ملل ارسال و لغو قرارداد ۱۹۲۱ را اعلام نمودیم. پاسخ گرومیکو هم تند و خشن بود؛ در مورد اصل مطلب هم اظهار نظر کردهبود قرارداد بینالمللی را نمیتوان یکجانبه و خودسرانه لغوکرد.»
ایران و جهانی پرتلاطم؛ خاطراتی از خدمت در وزارت خارجه؛ فریدون زندفرد؛ نشر شیرازه؛ چاپ سوم؛ ۱۴۰۲؛ ص ۲۱۸
(در سالهای اخیر، خاطرات خوبی از برخی از دستاندکاران سیاسی و اقتصادی دوران پهلوی منتشر میشود، از جمله این کتاب)
