سلام

اصطلاح بالا و پایین شهر را خیلی شنیده‌ایم و می‌شنویم. این مفهوم ارتباط دقیق با شمال و جنوب ندارد، در تهران و شاید چند شهر دیگر ممکن است بالا و پایین شهر با شمال و جنوب شهر تطبیق کند. بیشتر، به معنای ثروتمند و فقیر یا دارا و ندار است. در تهران شمال شهر توصیف بالای شهر را دارد، در شیراز قصردشت و معالی‌آباد که محله‌های بالای شهری هستند در غرب شهر هستند. در تبریز شمال شهر در اختیار فرودگاه است که نمی‌تواند بالای شهر به حساب آید و محله جاافتاده ولیعصر کمی بالاتر از مرکز شهر قرار دارد در سمت شرق. در اصفهان هم محله‌های بالای شهر مثل شیخ صدوق تناظری با شمال جغرافیایی شهر ندارند. پس اصطلاح بالای شهر به محلات و مناطقی از شهر اطلاق می‌شود که گرانتر از مناطق دیگر هستند و ساکنان مرفه دارند. با این حال، در دل محلات بالای شهر برخی شهرها شاید بتوان ارزانترین خانه‌ها را پیدا کرد. مثلا در تهران چندین محله و روستای با اصل و نسب قدیمی در بالای شهر قرار دارند که امکانات زیستی بالایی ندارند و جزو بخش‌های ارزان شهر به شمار می‌رود. همین‍طور محله‌هایی که دسترسی آسان به امکانات شهری و رفاهی ندارند و تنها امتیازشان هوای خوب و پاکیزه است. البته اگر با زمستان سخت مواجه نباشند. در هر صورت زندگی در محله‌های بالای شهر هزینه بیشتری بر خانواده تحمیل می‌کند. 

 

این هزینه، لزوما، ناشی از کیفیت بالای زندگی در آن مناطق نیست، بل ناشی از نوعی رانت زمین است. اگر قیمت تمام‌شده یک واحد مسکونی را شامل قیمت زمین و هزینه ساخت بدانیم، در بالای شهر قیمت زمین است که قیمت تمام‌شدۀ بنا را بالا می‌برد چون قیمت مصالح در تمام شهر یکسان است، یا با درصد بسیاری اندکی تفاوت.و اگر قیمت ارزاق و خریدهای روزانه بالا است بخاطر آن است که سرمایۀ ثابت یک واحد تجاری در این محله‌ها بسیار بالاتر از دیگر بخش‌ها است. کاسب محله قیمت پول خود را با خواب سرمایه تعریف می‌کند و سرمایۀ ثابتی را که برای خرید یا اجاره مکان تجاری پرداخته، ملاک نرخ‌گذاری اجناس داخل مغازه می‌داند هرچند اجناس برچسب یا کد قیمت داشته‌باشند. جالب توجه است که قیمت نان در شهرک غرب تقریبا دو برابر قیمت نان در محلات اطراف بهارستان است. در تمام شهرها چنین است. هزینۀ زندگی در محلۀ بالای شهری اصلا قابل مقایسه با دیگر محلات نیست. حال این پرسش مطرح است که آیا این اختلاف هزینۀ زندگی در محلات مختلف شهر منشاء خیر است یا بستر کدورت و سپس خشونت؟ موضوعی که باید توسط بزرگان علم جامعه‌شناسی مورد بررسی قرار گیرد. ولی وقتی شاهد آنیم که در محله‌های اعیان‌نشین اقدامات ایمنی از قبیل دوربین و داروغه بسیار رایج‌تر از محلات دیگر است، زنگ خطری است در هم‌زیستی شهری در افق نزدیک.

بهروز مرباغی
سرمقاله نشریه اردیبهشت اودلاجان شماره ۳۳۰