بدین ترتیب، من، بچه نه ساله، وارد جرگه سیاسی شدم!» ساسان، علاوه براین خاطره علاقمند است یادآور شود «میدان بهارستان در کنار سبقه سیاسی، وجه و تاریخ فرهنگی نیرومندی دارد. از کودکستان و کوچه برسامه تا خانقاه دراویش و انتشاراتی‌ها و کافه لقانطه. می‌ارزد یک روز کامل را در این میدان گشت و برگ‌هایی از تاریخ فرهنگی آن را ورق زد». از دید او، میدان بهارستان، انگار حیاط مرکزی بزرگی است که اطرافش نگارستان، نظامیه، مجلس شورا، مسعودیه چیده شده‌اند. هریک از این‌ها قصه‌های خاص خود را دارند. این‌ میدان مرکزِ یک خوشه فرهنگی و گردشگری است که باید توجه شود.

یکی از مخاطبان به اشتباه کوچکی در گفتار فیلم اشاره می‌کند: «ترور حسنعلی منصور توسط یکی از اعضای هیئت موتلفه انجام شد که به اشتباه، در این مستند به فدائیان اسلام نسبت داده‌شده.» کارگردان، ضمن تشکر وعده می‌کند، به نحوی این خطا اصلاح شود. هرچند که در روند و ساختار مستند نقش زیادی ندارد.

چرا تا ۵۷؟

برخی مخاطبان این پرسش را مطرح می‌کنند که چرا روایت فیلم تا مقطع انقلاب اسلامی می‌آید و آن‌جا، به یک باره قطع می‌شود و تمام. گویی در آن سال همه‌چیز منجمد می‌شود. بابک بهداد می‌پذیرد که چنین است و این پایان‌بندی را عمدی و آگاهانه می‌شمارد و روایت پس از انقلاب را به عهده مخاطب می‌گذارد. هم به این دلیل که آن مقطع تاریخی، واقعا گسستی با گذشته بود، هم به این خاطر که انتهای دوره معلوم نیست تا کجا خواهدرفت. کارگردان باید تا هرکجا که بتواند ادامه دهد که ممکن و منطقی نیست. به همین خاطر، روایت در یک نقطه عطف تاریخی به اتمام می‌رسد. بقیه بماند به عهده کسانی دیگر.

اما، یکی از مخاطبان نظر دیگری دارد. «موضوع مستند، میدان بهارستان است نه مجلس شورا. میدان هم با انتقال مجلس به ساختمان مجلس سابق سنا دیگر آن گذرگاه سیاسی پر تب و تاب نیست. بنابراین دلیلی بر ادامه قصه نیست. تا همین‌جا کافی است».

بهداد این نکته را هم اضافه می‌کند «علاوه بر این‌ها موضوع بودجه هم مطرح است. ضمن آن‌که در دوره اسلامی پس از انقلاب، مشکل اسناد بسیار حاد است و امکان نقل همه واقعیت‌ها هم نیست.»

جغرافیا هم!

یکی از مخاطبان که خود را معلم تاریخ معرفی می‌کند، معتقد است «یکی از زیبایی‌های این نوع مستندها آن است که چیزهایی راکه خوانده‌ای با تصویر و سند مرور می‌کنی. ما با همین مستند نه‌چندان بلند، یک دوره مهم و بلند از تاریخ معاصر را مرور کردیم». او به یک نکته دیگر هم اشاره دارد: «علاوه بر تاریخ، باید به جغرافیامان هم توجه کنیم. بسیاری از رویدادهای تاریخی کشور ما ناشی از جغرافیای خاص کشورمان است. ضمن آن‌که، به یمن این ترکیب خوب جغرافیا و تاریخ، سرمایه‌ای برای کشور ما درست شده که باید قدرش را بدانیم. کشورهای دیگر از کنار این نوع داشته‌ها به راحتی نمی‌گذرند. ما هم مراقب باشیم».

ابراهیم عمرانی، با اشاره به سکانس تشکیل دولت مشروطه توسط سردار اسعد و طیف او، می‌گوید: من دومین‌بار است این فیلم را می‌بینم. در فیلم اشاره‌هایی به تشکیل دولت مشروطه می‌شود. جناح‌بندی‌های موسوم با آنگلوفیل‌ها و روسوفیل‌ها، همین‌طور احزاب اجتماعیون عامیون و اعتدالیون. اما می‌دانیم انقلاب واقعی در تبریز اتفاق افتاد و محافظه‌کاران با زیرکی و حتی دسیسه آن را مصادره کردند و ستارخان و باقرخان را به ذلت کشاندند و از دور خارج کردند».